مولایی تنهاتر از تنها

علي (ع) مرد استثنايي خلقت

علي عليه السلام در جامعه اي قدم به عرصه زندگي نهاد که از يک سو بت هاي کعبه و از سوي ديگر بت هاي ستمگر اجتماع به جان مردم افتاده بودند. بت هاي کعبه که به غلط نام تقدس به خود گرفته بودند، مغز و فکر مردم را سياه و تاريک نموده بودند و بتهاي اجتماع هم زندگي مادي آنها را به تباهي کشيده بود و اقتصاد آنها را به يغما مي بردند. ظلم وستم از در و ديوار جامعه فرو مي باريد. و نظامات ظالمانه، توده هاي وسيع جمعيت را به بندگي و بردگي يک عده گردنکش در آورده بود.

قاعده طبيعي اين است که افرادي که در چنين جامعه هايي تربيت مي شوند به رنگ همان جوامع درآيند و به موجب تاثير قطعي اي که جامعه در فرد دارد آنها نيز اين نظامات غلط را بپذيرند و همچون ديگران به رنگ محيط در آيند.

ولي اين قاعده در مورد افراد استثنايي به هم مي خورد. اين افراد استثنايي نه تنها تحت تاثير شرايط جامعه قرار نمي گيرند، بلکه مي کوشند تا جامعه را نيز عوض کنند و آن را از مسير زشت و زننده اي که دارد، باز دارند؛ و علي عليه السلام از اين قبيل افراد بود، او در برابر خود جامعه اي مي ديد با تمام مشخصات عقب افتادگي. قبل از هر چيز مي ديد که جامعه از نظر مالي به دو قطب ثروتمند و فقير تقسيم شده است. اقليتي ثروتمند در يک طرف، و اکثريتي فقير و فاقد همه چيز در طرف ديگر قرار گرفته اند.

نظامات غلط و شالوده هاي نامتناسب اجتماعي اين شکاف عميق اقتصادي را به وجود آورده بود و به صورت "دوري" نيز روز به روز بر وسعت و عمق اين شکاف مي افزود، همين نظامات فرسوده و ظالمانه اجتماعي موجب مي شد که توليد کنندگان ثروت که اکثريت جامعه را تشکيل مي دادند، عليرغم حقوق بشري، در اداره امور جامعه خويش نقش نداشته باشند و در نتيجه، جهت سير گردش اجتماعي در مسيري بر خلاف مصالح واقعي اکثريت بوده باشد.

در آن روز جامعه مکيّان مجلس شورايي داشتند که خود نام "دارالندوه" به آن داده بودند، تمام اين امور اجتماعي و حوادث و مشکلات، جنگ، صلح، تجارت، ازدواج و غيره در اين مجلس مطرح و درباره آن تصميم گرفته مي شد.

ولي در اين مجلس راهي براي مردم و يا نمايندگان واقعي آنان نبود و تنها روساي تيره هاي قبيله قريش و شخصيت هاي قدرتمند آنها بودند که در اين مجلس شرکت مي کردند و تصميم مي گرفتند و آنگاه تصميم خود را به اکثريت تحميل مي کردند.

افراد قبيله قريش به موجب ثروت و تعداد افراد قبيله و ريشه هاي خانوادگي طبقه اي ممتاز محسوب مي شدند و تمام امتيازات را مخصوص به خود گردانيده بودند. روساي تيره هاي قريش مناصب مختلف اجتماعي را بين خود تقسيم کرده بودند، و براي هيچ يک از مردم عادي ، امکان تصدي اين مناصب نمي رفت، علي عليه السلام مي ديد که ارزش هاي اجتماعي و معيارهاي سنجش شخصيت بر اساس معادله هايي واهي و غير معقول قرار گرفته است.

و در نتيجه به جاي آن که اهميت و شخصيت "افراد" بستگي به فضائل اخلاقي، معنويات ، کار، لياقت و بازده اجتماعي آنان داشته باشد، وابستگي غير مطلوبي با ميزان ثروت، تعداد افراد قبيله، کثرت فرزندان و ريشه هاي خانوادگي پيدا کرده است.

و همين معيارهاي فاسد و غلط است که مانع تجلي و بروز استعدادها و بهره برداري از منابع انساني شده و اکثريت جمعيت را از هر گونه فعاليتي باز مي دارند.

از همه بدتر آن که اين مشخصات اجتماعي و اقتصادي که از مظاهر عقب افتادگي جوامع هستند، همانطور که در جامعه هاي عقب افتاده دنياي امروز موجب بروز حالات رواني بدبختي زائي مي شوند، در جامعه عرب آن روز نيز حالات رواني خاصي در انبوه جمعيت به وجود آورده بود. حالاتي که مانع از اين مي شد که توده وسيع جمعيت به منظور باز يافت حقوق انساني خود به جنب و جوش بيافتد و احيانا براي تغيير شکل جامعه، و در زنده ساختن حقوق بشري، دست به يک انقلاب سودمند و موثر بزند.

در جامعه آن روز عرب، با آن مشخصات اقتصادي و اجتماعي که داشت، از نظر رواني حالت شخصيت باختگي، ترس، احساس ذلت و حقارت، عادت به تمکين در برابر زورمندان و نظائر اينها نيز به وجود آمده بود و اين خود هر گونه تحرک اميد بخش اجتماعي را از مردم سلب مي کرد.

علي عليه السلام جمعيت بي سواد و ناداني را در برابر خود مي ديد که حتي از نعمت خواندن و نوشتن محروم بودند. به موجب روايات تاريخي، گويا در آن زمان تعداد کساني که قدرت خواندن و نوشتن داشته اند، از تعداد انگشتان دست تجاوز نمي کرده است و تني چند از تاريخ نويسان نوشته اند که به هنگام بعثت پيامبر گرامي اسلام تنها سيزده تن از مردم جزيزة العرب با سواد بوده اند و خواندن و نوشتن مي دانسته اند و مي دانيم که يکي از معيارهاي تشخيص رشد يا عدم رشد جوامع در دنياي امروز مسئله سواد است.

در بعضي از ممالک پيشرفته و رشد يافته دنياي امروز 94 تا 99 در صد مردم با سوادند در صورتي که در بسياري از کشورهاي رشد نيافته آفريقا و آسيا تعداد باسوادان از10 تا 30 در صد جمعيت تجاوز نمي کند. با اين که در اين جوامع از هر صد نفر، ده تا سي نفر باسوادند در عين حال در تقسيم بندي هاي علمي، آنها را جامعه هاي رشد نيافته تلقي مي کنند.

با اين توصيف روشن است که جامعه عرب به هنگام ظهور علي عليه السلام که تقريباً صد در صد مردم آن بي سواد بودند، در چه حد از عقب افتادگي و بدبختي هاي ناشي از آن قرار داشتند. علي عليه السلام اينها را مي ديد ولي به جاي آن که تحت تاثير مستقيم جامعه قرار گيرد و خود نيز مانند ديگران همرنگ جامعه شود و به همان راهي برود که ديگران رفته اند، تحت تاثير جهت عکس و مخالف آن قرار گرفت. تاثيري که از جامعه در روح علي منعکس مي گشت، اين بود که نسبت به نظامات موجود بدبين شود و معيارهاي متداول اجتماعي را که موجب پايمال شدن حقوق بشري مي گرديد، بي ارزش و غير انساني تلقي نمايد. بايد افراد جامعه را انسان بداند و در راه نجات آنها از عقب افتادگي، به تلاش و کوشش برخيزد.

علي کم کم با اين افکار بزرگ و بزرگتر مي شد. لازم بود که افکار نو و تحول يافته علي در قالب مکتبي صحيح و تکامل يافته شکل گيرد. در درون جامعه تاريک و دود زده آن روز، افکار پردرخشش علي در مغز و روحش تکوين مي يافت و به موازات آن نور ديگري نيز، در حال شکل گيري بود. و آن نور همان مکتبي بود که مي بايست افکار علي در قالب آن شکل بگيرد، و سپس به نام طرفداري از حقوق بشر و عدالت اجتماعي، به نجات انسانها برخيزد.

در تاريخ بشريت گاه مي شود که تمام عوامل دست به دست هم مي دهند و جامعه ها را از مسير عدالت و فضيلت خارج مي سازند.

در چنين لحظاتي است که جوامع انساني به سرعت رو به سقوط و ننگ و بدنامي سير مي کنند، عدالت مي ميرد، شرف و فضيلت نابود مي شود و آزادي محو مي گردد. کم کم عقايد غلط و باطل، نظامهاي اجتماعي فاسد و ننگين، سيستم هاي اقتصادي ظالمانه، خوي و عادت مردم مي شود و مردم در اين همه بدبختي و انحراف غرق مي شوند. ديگر حتي بدبختي را هم احساس نمي کنند. سيه روزي و ستمکشي را لازمه حيات تصور مي کنند و زندگي را همان منجلابي مي دانند که در آن دست و پا مي زنند. آنچنان فکر و روحشان تخدير مي شود که حتي به فکر خوشبختي و زندگي بهتر هم نمي افتد. در اين موقع است که هر گونه تحرک فکري هم از آنان سلب مي گردد و يا بهتر گفته باشيم، ستمگران اجتماع هر گونه فروغ و جنبش فکري را نيز در آنها کشته اند.

و ناگفته پيدا است که اين مرحله آخرين درجه بدبختي يک جامعه به حساب مي آيد. در چنين شرايطي  نيروي يزداني به کار مي افتاد و به منظور نجات انسانها شرايط تحول و نهضتي سعادت بخش را آماده مي کرد. در اين موقعيت ها بوده است که پيامبران الهي ظهور کرده اند و يا مرداني چون علي (ع) قدم به عرصه حيات نهاده اند، دنيايي که قهرمان بزرگ اسلام علي عليه السلام به آن وارد مي شود در چنين شرايطي بوده: مردم در سيه روزي و بدبختي غرق بودند ولي آن را درک نمي کردند، و چون درک نمي کردند به فکر نجات خود هم نمي افتادند.

لازم بود که در چنين شرايطي دست رحمت الهي به سوي مردم دراز شود، و شرايط تحول همه جانبه اي را از هر جهت فراهم سازد.

و خداوند در تدارک آماده کردن اين شرايط  بود. از يک طرف علي تکوين مي يافت، و از طرف ديگر مقدمات تکوين مکتبي بزرگ و پرشکوه و عدالتخواه به نام اسلام فراهم مي شد، همان مکتبي که بايد علي را در خود پرورش دهد و سپس او را به صورت قهرماني بزرگ و ستم شکن روانه ميدان اجتماع سازد.

اين مکتب، مکتب اسلام بود که با دست تواناي محمد در جهان پايه گذاري شد. در همان هنگام که چشمان تيزبين علي در جامعه خود به بررسي مي پرداخت، از خيلي جلوتر دو چشم قوي و نيرومند ديگر نيز جامعه عرب را مورد بررسي و مطالعه قرار داده بود. اين دو چشم از محمد فرزند عبدالله و پسرعموي علي بود.

او نيز چهل سال با دقتي عميق و همه جانبه، جامعه خود را که سرشار از ننگ حق شکني بود مطالعه کرد، همين مطالعات بود که او را آماده رهبري کرده بود. آماده کرده بود تا با دستهاي توانايش مکتبي بزرگ و آئيني جاوداني پايه گذاري شود. سرانجام محمد به پيامبري مبعوث شد و رسالت جهاني خود را آغاز کرد.

علي در سيماي زندگي محمد به مطالعه و بررسي پرداخت، صفاتي خاص در او مشاهده کرد؛ صفاتي ملکوتي و آسماني. او را غير از ديگران يافت. او تا به حال اشخاص را ديده بود که با داشتن عنوان اشرافيت، ملتي را به زنجير مي کشيدند و از خون آنها ارتزاق مي کردند؛ مردمي را ديده بود که جز سنگدلي و شقاوت چيزي ني شناختند. مردمي که زير بناي کاخ هاي مجللشان را بدن هاي استخواني و رنج کشيده انسان هاي محروم تشکيل مي داد. او تاکنون ابوسفيان ها، ابوجهل ها و ابولهب ها را ديده بود.

و اينها شخصيت هاي کاذبي بودند که در تابلو زندگيشان رقمي از انسانيت و رحم و مروت ديده نمي شد.

و اکنون او در برابر خود، محمد را مي بيند.

محمد، شخصيتي که سرتا پا مهر و عاطفه و محبت است، شخصيتي که چهره رنگ پريده بينوايان، دلش را مي لرزاند و قلبش را سرشار از غم و اندوه مي کند؛ محمدي که حتي نان شب خود را به بينوايان مي دهد، محمدي که بر يتيمان پدري مي کند و دست پر مهر خود را به سر و روي آنان مي کشد.

محمدي که مانند او از بي عدالتي ها و حق کشي ها رنج مي برد. علي تموجات فکري شکل نايافته خود را در وجود معنوي پيامبر شکل يافته مي ديد، مي ديد که او با قاطعيت بيشتري اوضاع اجتماعي را محکوم مي کند و با انديشه و تفکر نافذتري راه صحيح را ارائه مي دهد. علي تحت تاثير اين قاطعيت و اين همه شکوه  انساني که در وجود محمد خلاصه شده بود، قرار گرفت... و به آن حضرت ايمان آورد، و دست بيعت در دست محمد گذارد.

چنين مقدر شده بود که افکار علي نخست در وجود محمد و سپس در قالب آئين اسلام شکل گيرد، و با اين شکل گيري، بزرگترين مرد حق و عدالت در صحنه جهان به وجود آيد. مردي که به کالبد عدالت اسلامي روح بدمد و صحنه هاي زنده و گوياي آن را بر تابلو حيات پردرخشش خويش ترسيم نمايد و چشم اندازي بديع و خيره کننده در برابر چشمان بشريت بگذارد.